ترجمہ ڈاکٹر سعدیہ کمال

محمد طیب

چولستان ہک تجربہ گاہ نی جݙانجو ہک درسگاہ دے طور تے سنڄاتا ویندے ۔ روہی دے عشق اچ، بے درودیوار لق ودق صحرا۔ چولستان جینکوں اساں ’’روہی‘‘ وی آہدے ہیں ایندا نہ رکݨ آلا سلسلہ ہندوستان دیاں سرحداں نال ونڄ رلدے۔ایندے اچ رہݨ آلے لوکاں کوں ’’روہیلا ‘‘ وی آکھیا ویندے ۔

صحرائے چولستان برصغیر دے عظیم صحرا دا ہی ہک حصہ اے جیندے آسے پاسے شمال آلے پاسے گھا گھرا دا خشک حصہ اے جتھاں کݙاہیں اے دریا ٹھاٹھاں مریندا ہویا وہندا  ہئی جݙانڄو ایندے جنوب اچ ٻہوں وݙا شور زدہ علاقہ ’’رن‘‘ اتے کولی وار اے۔

نور الزمان اوج اپݨی کتاب ’’چولستان وادی سندھ دی تہذیب دا مرکز‘‘ اچ لکھدن:

بہاولپور دا حدود اربعہ 1900 دے مطبوعہ بہاول پور گزیٹر اے’’اے پنجاب دے جنوب مغرب اتے سندھ دے شمال اچ واقع اے۔ انہاں ݙوہیں صوبیاں کوں ہک ٻئے نال رلیندے۔ کݙاہیں ایندے شمال مغرب اچ دریائے ستلج واہندا ہئی جیڑھا جو پنجاب دی تحصیلاں منٹگمری یعنی ساہیوال اتے ملتان وچال حد فاصل دا کم ݙیندے جݙانڄو دوآبہ ستلج اتے چناب دا سانجھا تے وݙا پاٹ مظفر گڑھ اتے ریاست بہاولپور دی قدرتی سرحد بݨ ویندے اے ݙوہیں دریا جتھاں دریائے سندھ نال دے رلدن اتھائیں ریاست پنجاب دی تحصیل ڈیرہ غازیخان اتے سندھ دی تحصیل جیکب آباد ہن۔تانڄو اے ریاست شمال مشرق اچ تحصیل فیروز پور نال ملدی اے جݙاں جو ایندے جنوب اچ ریاست جیسلمیر اتے صوبہ سندھ واقع اے۔

اٹھارہویں صدی دا سیاح لیفٹیننٹ آرتھر کنالی اپݨے چولستان دے سفر بارے لکھدے:

’’اساں بہاولپور توں برطانوی سرحد تئیں دا 176میل دا فاصلہ اٹھاں تے ڈھائی میل فی گھنٹہ دی رفتار نال طے کیتے۔176میل دے علاقہ توں پہلے 83میل دا علاقہ بہاول خان دے زیر نگین اے اتے باقی علاقہ بیکانیر دے راجہ دے زیر حکومت اے ۔اے سارا علاقہ ریگستان نی جیویں عام طور تے قیاس کیتا ویندے بلکہ سخت مٹی دی سطح تے ریت دی وچھی ہوئی ہک تہہ اے ولا وی ویندا مقابلہ چنڳی زمین نال نی کیتا ونڄ سڳدا ۔ تقریباً سارا علاقہ جھاڑیاں اتے گھاہ نال لکیا ہویا اے جیندے تے ہزاراں اٹھ اتے گئویں پلدن۔

عباسی دائود پوترہ حکمراناں دے عہد اچ چولستان دے سارے دڳ تے عموماً اتے خصوصاً مروٹ دی سڑک دی حفاظت دا ودھیک انتظام ہئی۔ ہر قلعے تے ہک قلعہ دار مقرر ہئی ۔ جیندا اولین فریضہ مسافراں دی حفاظت دا خیال رکھݨ، امن وامان برقرار رکھݨ اتے سامان کھاوݨ پیوݨ دی رسد کوں بحال رکھݨ ہئی ۔ تانڄو ایں سارے انتظام دے باوجود وادی مارا تھلی (موت دی وادی) اچ زندگی گزارݨ کوئی کھیݙ نہ ہئی۔

ایلزبتھ بالینوز کوں چنݨ پیر دے میلے کوں ݙیکھݨ دا موقع ملیا او لکھدن:

’’بہاولپوردے نیڑے کھلے صحرا چولستان اچ اڄ وی قبائلی اتے سخت کوشش زندگی دی جھلک لبھدی اے بادیہ گرد قبائل دی زندگی ہک طرح بہوں سوہݨی اے۔ گھنگھرو دی حسین جھنکار۔ وݙے وݙے مخمل دے غرفاں توں ݙیکھدے ٻال اتے مٹیاراں دی شوخ چمکیلیاں اکھیں ، بھیݙاں اتے بھیݙاں دے ٻچیں کوں لکیندیاں الہڑ ݙوچھوہریں۔ اے ساریں توں ٻہوں سوہݨا اے ،انہاں قبیلے دیاں تریمتاں پردہ نی کریندیاں۔ او ڳلے لوکیندن اتے پرے پرے تئیں ہک ہک ݙینھ فی مسافت تے گھاہ اتے پاݨی دی گول اچ نکل ویندن انہاں دے کپڑیں دے شوخ رنگ صحرا دی چمکدی چٹی ریت تے ایں لڳدن جیویں چٹے کپڑیاں تے گلاب دے شوخ رتے پھل۔

انہاں لوکاں دی زندگی ٻہوں سادہ اے او رات ویلھے دائرہ بݨا تے بھاہ دے ٻاہروں ٻہندن اتے رسائے ہوئے خمیر اٹے دیاں موٹی روٹیاں رتی ریت تے پا تے پکیندن ۔ جینکوں ’’کوکی‘‘ آکھیا ویندے اتے لوݨ مرچ دی چٹݨی، لسی یا چھاچھ نال کھمدن ۔

چنݨ پیر دا میلہ ایجھی جاہ اے جتھاں پاݨی اتے ایندھن ݙوہیں دستیاب ہن کیوں جو اے جاہ بہاولپور توں ڈڳھ فاصلے تے کائنی ۔ تانڄو کھاوݨ پیوݨ دیاں شنہیں سوکھیں مل ویندن۔ اے میلہ ٻہوں ہی موزوں اتے متعدل موسم اچ منعقد کیتا ویندے۔ میلے وچ حد نگاہ تئیں خیمے ہوندن۔ فضا اچ طرب دی ہک کیفیت مستول ہوندی اے۔ چارے پاسے شہنائیاں اتے دول نغارے وڄݨ دی آواز ہوندی اے۔ جشن دا سماں ہوندے۔ تریمتیں ونکو ونکی سوہݨے رنگاں دے کپڑےپا تے اٹھاں تے ٻدھے ’’کچاویاں ‘‘ تے سوار کھلدے ہوئیں پھل کھنڈیندن۔ ایں سوہݨے منظر کوں ݙیکھ تے دل اچ ہک امنگ پیدا تھیندی اے تانڄو ایں میلے تے جشن دی تہہ اچ کار فرما جذبے دی تفہیم ٻہوں اوکھی اے کیونجو روہیلے فطرتاً شرمیلے ہن۔

چولستان دے لوک ٻہوں سارے مسلمان ہن ،ٻاہروں اے لوک سخت مزاج نظر آندن لیکن عادتاً سدھے سادھے اتے نرم طبیعت دے مالک ہوندن۔ تریمتیں شکل و صورت اتے عادتاں دے اعتبارنال ٻہوں نرم مزاج رکھیندن ۔ رنگ برنگے کپڑے انہاں کوں بھاندن انہاں دے جسم تے رتے دھاڳیں نال بݨیا شلوکا جیکوں اے چولی آہدن ٻہوں چنگا لڳدے ۔کرتے دے نال وݙے وݙے لہنگے ہوندن جیڑھے زمین تئیں لڑکدن

اتھاں دے لوک سفر کیتے اٹھ استعمال کریندن اتے اے ریگستانی جہاز ریت دے سمندر اچ ایں فراٹے مریندے جو کوئی سواری ایندا مقابلہ نی کرسڳدی ۔اونویں تاں سارے چولستان ریت دے ٹٻے اتے نکے وݙے مٹی دے ودھ سارے بھکل نال بھریا پئے ،پر ٹٻے اتے میدان وی ہن ۔ انہاں میدان کوں مقامی ٻولی اچ ’’ݙاہر‘‘ آہدن۔

ماہر آثار قدیمہ ڈاکٹر مغل دی رپورٹ موجب چولستان دا عہد ’’ہڑپائی عہد‘‘ توں وی قدیمی اے ۔اے قدیم ترین آثار بہاولنگر اتے بہاولپور دے ضلعیاں اچ گھٹ اچے ٹٻے دی شکل اچ ملدن۔ انہاں کوں علمی اصطلاح اچ ہاکڑہ دور آکھیا ویندے ۔ایں دور دے آثار ودھ سارے دریائے ہاکڑہ دے سیلابی میداناں دے نال نال واقع ہن۔ اے آثار پنچ توں چھ ہزار پہلے دے میدانی عرصے نال تعلق رکھیندن۔ایں جاہ توں لبھݨ آلے تھاں اتے انہاں دے ٹوٹے بالکل وکھو وکھ نوعیت دے ہن۔انہاں ٹٻیں اچ نکی نکی لتاں آلے زناور دیاں مورتیاں ، سیپ اتے پکائی ہوئی مٹی دیاں چوڑیاں، پاݨی پیوݨ دے پتھراں دے ٹوٹے اتے وݙی تعداد اچ اوزار ملدن۔ اے دوراو ہا ڄݙاں پتھر دی صنعت ہوندی ہئی۔ پتھر دے چاقو مورے کرݨ آلے فرمے، تیراں دے پھل، کھرچݨ دے اوزار ملیے ۔

بدھ مذہب دا آغازکوئی ڈھائی ہزار سال پہلے تھئے ۔ اتھاں بدھ مذہب دے تعلیمی ادارے بݨݨ۔ عبادت دیاں جاہواں بݨݨ اݙھائی ہزار سال گزرݨ دے باوجود ہݨ تئیں انہاں دے معابد (سٹوپے) اتے مذہبی بھکشواں دے کتبے سوئی وہاڑ، کوٹلہ موسیٰ خان ، دھمرائو، مروت دے مندراں اچ ملین۔چولستان اچ ساریاں توں پراݨی تمدن دے آثار 32 جاہواں تے ملین انہاں جاہواں اچ  بہاولنگر اتے بہاولپور اچ گھٹ اچے ٹبے ملدن اے آثار پنچ اتے چھی ہزار سال پہلے توں تعلق رکھدن، ودھ وستیاں قلعہ ݙیراور دے نیڑے ہن۔

 

چولستان حقیقت اچ پراݨے زمانے دی تہذیبی اتے ثقافتی سرگزشت اے جتھاں اڄ ریت دے جھکڑ چلدن اتے ایندی شادابی ہݨ داستان پارینہ بݨ چکی اے ۔ایندی آبادیاں ویران محل ، محلے، ہزاراں سال تئیں طوفاناں دی یلغار تھپیڑے کھا کھا تے چورا چورا تھی ڳئن۔ پرے پرے تئیں ڈھیریاں، ٹٻے دی شکل اچ پتھر کھنݙ ڳئن۔ اتھاں ہی آریہ قبیلیں دے مسکن ہن، اتھاں ہی بدھ گھوڑیں دیاں ٹاپاں دے نشان ہن ۔ مسلمانا ں دے آوݨ دے شروع آلے دور دے تعلیمی ادارے ،مدرسے اتے مزار وی ہن ۔انہاں سارے تہذیب ثقافتی معاشرتی قافلیں دے آثار ودھ سارے تباہ تھی ڳئن اتے جے کوئی باقی رہ وی ڳئے تاں خستہ حال اے۔

چولستان بارے اچ جنہاں مورخاں اتے ماہر آثار قدیمہ تحقیق کیتی اے او یقیناً تریخ دا ہک ایجھا جیندا جاڳدا باب اے جینکوں نہ اساں بھلا سڳدوں اتے نہ ہی بھل سڳدوں بلکہ چولستان دی تریخ ساݙی ثقافت دا ہک ایڄھا حصہ اے جیندی تریخ دے  نہ صرف اساں امین اوں بلکہ ایندا ہک حصہ وی ہیسے ۔

اتے اساں چٹاناں، آسمان کوں وٹھیندے ہوئیں پہاڑاں، بدلاں، مینھ ، جنگلاں ، صحراواں، پھلاں دا ذکر ہک نیشن اتے علامت دے طور تے کریندے ہیں۔ کاش اساں انہاں دے سوہݨپ کوں برقرار رکھ تے انسانی زندگی کوں ودھاوݨ اتے تازگی تے موسماں دی شگفتگی برقرار رکھݨ دی خواہش خلوص دل نال پال سڳوں۔